ผ้าและงานทอผ้า

ผ้าและงานทอผ้า นับเป็นผลงานของความเจริญรุ่งเรืองทางด้านศิลปะและวัฒนธรรมความเป็นอยู่ของผู้คนในโลกนี้ จากหลักฐานทางโบราณคดีที่ปรากฏอยู่ในปัจจุบัน พบว่าดินแดนซึ่งเป็นราชอาณาจักรไทยอยู่นี้ มีการทอผ้าขึ้นใช้มา แล้วไม่ต่ำกว่า 2500 ปี โดยหมู่ชนที่อาศัยกระจัดกระจายอยู่ทั่วไปในเขตแหลมทองนี้…แม้แต่ไหมก็พบว่ามีการนำมาทอเป็นผืนผ้าตั้งแต่สมัยประวัติศาสตร์ โดยเฉพาะในแหล่งโบราณคดีบ้านเชียงที่พบว่ามีการทอผ้าไหมมาก่อนที่จีนจะนำไปทอเป็นผ้าไหมจนแพร่หลายไปทั่วโลก (สุภัทรา โอฬาริกเดช, 2536 : 23) จากบันทึกและจดหมายเหตุต่าง ๆ แสดงว่ามนุษย์สามารถผลิตผ้าชนิดต่าง ๆ มานานแล้ว…ศิลปะการ ทอผ้าและการผลิตผ้าพัฒนามาเรื่อยจนถึงยุคที่คนไทยรวมตัวกันเป็นอาณาจักรต่าง ๆ ตั้งแต่อาณาจักรล้านนาจนกระทั่งสมัยรัตนโกสินทร์ จากข้อมูลเชื่อกันว่า ในอาณาจักล้านนาไทยมีการทอผ้าขึ้นใช้ทั้งเพื่อใช้สอยกันในครอบครัวและเป็นสินค้าแลกเปลี่ยนซื้อขายกัน ปรากฏชื่อผ้าอยู่หลายชนิดเช่น ผ้าสีจันทร์ขาว ผ้าสีจันทร์แดง และผ้าสีดอกจำปา เป็นต้น

ต่อมาในสมัยสุโขทัย ปรากฏหลักฐานว่ามีการผลิตผ้าฝ้ายและผ้าไหมสีต่าง ๆ ขึ้นใช้ทั่วไป โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ผ้าฝ้ายห้าสีที่เรียกว่า ผ้าเบญจรงค์ เป็นผ้าที่มีชื่อเสียงของสุโขทัย และก็ยังมีผ้ายกดอก ผ้าสกุลพัสตร์ ซึ่งเป็นผ้าขาวเนื้อละเอียด ผ้าเล็กดอกเป็นผ้าเนื้อดีและ ผ้ากรอกซึ่งเป็นผ้าลายกระจังสำหรับพันรอบหน้าผาก เป็นต้น (วิบูลย์ ลี้สุวรรณ, 2530 : 3) อย่างไรก็ดี การทอผ้าในอาณาจักรสุโขทัยยังคงเป็นลักษณะอุตสาหกรรมในครัวเรือน เป็นการทอผ้าเพื่อใช้สอยกันในครอบครัว ดังปรากฏในหนังสือคำกลอนกล่าวชมทางนพมาศว่า มีหูกทอผ้าทั่วไป ผู้หญิงและสมาชิกในครอบครัวจะต้องปั่นฝ้าย ปั่นด้าย และทอผ้าเป็น (ถมรัตน์ สีตวรานนท์, 2525 : 10) การผลิตผ้าชั้นดีสำหรับกษัตริย์และเจ้านายชั้นสูงนั้น อาจมีบ่าวไพร่ หรือช่างหลวงเป็นผู้ทอขึ้นในราชสำนักส่วนหนึ่ง กับอีกส่วนหนึ่งสั่งซื้อมาจากต่างประเทศ เช่นผ้าไหม ผ้าแพรสั่งซื้อมาจากจีน อินเดีย และเปอร์เซีย ทว่าไม่มีหลักฐานเกี่ยวกับลักษณะของผ้าและสีสันของผ้าในสมัยนี้ว่าเป็นเช่นไร คงเป็นเพียงทราบแต่ชื่อผ้า และลักษณะบางประการเท่านั้น

สมัยอยุธยาถือได้ว่าเป็นยุคทองของการค้าผ้า เป็นยุคที่มีการค้ากันอย่างกว้างขวาง กรุงศรีอยุธยาเป็นศูนย์กลางของการค้าพาณิชย์ รวมทั้งสินค้าประเภทผ้าด้วย ปรากฏชื่อตลาดซื้อขายเสื้อผ้าอาภรณ์ในกรุงศรีอยุธยาหลายแห่งเช่น ตลาดบ้านป่าชมภูขายผ้าชมภู ผ้ารัดประคด ผ้าหนังไก่ ตลาดย่านป่าไหมขายไหมครุย ไหมฟั่น ไหมเบญจพรรณ ตลาดย่านทุ่งหมาขายเสื้อกางเกงนานาชนิด ผ้าปัก ผ้าปักทองประดับกระจก ย่านฉะไกรใหญ่ขายผ้าขาวและ ผ้าสุหรัด ผ้าลายจากอินเดีย เป็นต้น นอกจากนี้ยังมีผ้าทอพื้นเมืองจากหัวเมืองเข้ามาขายในอยุธยา เช่น ผ้าตะรางจากโคราช ผ้าสายบัวหรือผ้าขาวม้าแดงจากเมืองลพบุรี รวมทั้งผ้าจากต่างประเทศเช่น จีน อินเดีย เปอร์เซีย ตลอดจนการซื้อขายวัตถุดิบในการทอผ้าคือไหมและฝ้ายด้วย แสดงว่าราชอาณาจักรอยุธยาจะต้อมีการปลูกฝ้ายและเลี้ยงไหม (วิบูลย์ ลี้สุวรรณ, 2530 : 4-5)

ถมรัตน์ สีตวรานนท์ กล่าวถึงการค้าสิ่งทอของไทยในสมัยอยุธยาไว้ว่า การค้าสิ่งทอในสมัยอยุธยานับว่ารุ่งเรืองมาก เพราะไทยมีการติดต่อกับต่างประเทศมากขึ้นคือ จีน อินเดีย เปอร์เซีย ฮอลันดา ฝรั่งเศส อังกฤษ ผ้าหลากสีมีลวดลายแปลก ๆ ถูกทุ่มเข้ามาสู่ตลาด กรุงศรีอยุธยามากมาย ตลาดผ้ามีอยู่ทั่วไปทั้งในกรุงและรอบ ๆ กรุง ราษฎรไทยส่วนใหญ่ชอบความสวยงามจากการใช้เสื้อผ้าอยู่แล้ว จึงทำให้ตลาดผ้าคึกคักมาก็ประกอบกับพระเจ้าแผ่นดินและข้าราชสำนักต่างก็นิยมภูษาอาภรณ์สีสดใสหลายลวดลายกันมาก การค้าสิ่งทอนำเข้าจึงเจริญมาก (ถมรัตน์ สีตวรานนท์, 2525 : 63)

ในสมัยรัตนโกสินทร์ หัตถกรรมการทอผ้าในช่วงรัชกาลที่ 1 - 3 นั้นก็มีทำกันไม่น้อยในหัวเมืองต่าง ๆ ดังปรากฏหลักฐานว่าในสมัยรัชกาลที่ 2 มีการเกณฑ์ให้หัวเมืองต่าง ๆ ทอผ้าขาวส่งให้หลวงเพื่อย้อมเป็นสบงจีวรถวายพระ เนื่องในงานถวายพระเพลิงพระบรมศพ รัชกาลที่ 1 ผ้าทอเหล่านั้นเป็นผ้าฝ้ายพื้นเมืองที่ทอสำหรับใช้สอยในครัวเรือน เป็นผ้าเนื้อหยาบ ฝีมือไม่ดีนัก ทั้งนี้เพราะบรรดาคนชั้นสูง และผู้ที่มั่งคั่งจะใช้ผ้าคุณภาพดีจากต่างประเทศ ผ้าทอพื้นบ้านคงเป็นผ้าสำหรับประชาชนทั่ว ๆ ไปเป็นส่วนใหญ่ (วิบูลย์ ลี้สุวรรณ, 2530 : 67 - 68)

จวบจนกระทั่งสมัยรัชกาลที่ 5 การหัตถกรรมของไทยโดยเฉพาะการทอผ้าไม่ว่าจะเป็นผ้าฝ้ายหรือผ้าไหมก็ตาม ประชาชนปลูกฝ้ายหรือเลี้ยงไหมเพื่อการทอผ้าใช้กันในครัวเรือนเท่านั้น ประกอบกับมีผ้าจากต่างประเทศเข้ามาขายและราคาถูก ไม่จำเป็นต้องทอผ้าใช้ก็หาซื้อกันได้ง่าย ยิ่งหลังจากการทำสัญญาเบาริงแล้ว สินค้าต่าง ๆ โดยเฉพาะผ้าได้เข้ามาขายมาก ทำให้การหัตถกรรมของเราเสื่อมโทรมลง (นิติ กสิโกศล, 2541 : 11) จากสภาพเหล่านี้ ในปี พ.ศ. 2444 ประเทศไทยจึงเกิดมีแนวคิดส่งเสริมการเลี้ยงไหม ปรับปรุงพันธุ์ ตั้งโรงเรียนช่างไหมและกรมช่างไหมขึ้นในเวลาต่อมา ในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้า อยู่หัวนั่นเอง

จากข้อมูลข้างต้นสะท้อนให้เห็นว่าการทอผ้านับเป็นงานศิลปะพื้นบ้านที่คนไทยผูกพันเกี่ยวข้องมาเป็นเวลายาวนาน นักวิชาการบางท่านกล่าวว่า งานทอผ้าเป็นงานหัตถกรรมของไทยอย่างหนึ่งที่อาศัยแรงงาน และฝีมือประดิษฐ์คิดค้น ทั้งยังเป็นผลสืบเนื่องมาจากการสั่งสมประสบการณ์ และอุดมการณ์พื้นฐานในการดำรงชีวิต ศิลปะการทอผ้าจึงเป็นสิ่งที่มีคุณค่า

การทอผ้าพื้นเมืองเป็นศิลปหัตถกรรมที่มีความประสานสัมพันธ์กับภูมิศาสตร์ การตั้งถิ่นฐานเชื้อชาติ ตลอดจนถึงระบบความเชื่อ ขนบธรรมเนียมประเพณีศาสนาและวัฒนธรรม อันเป็นพื้นฐานสำคัญในการดำรงชีวิตของแต่ละกลุ่มชน เพราะสิ่งเหล่านี้เป็นองค์ประกอบและเป็นข้อกำหนดในการเลือกใช้วัสดุ การออกแบบลวดลายและสีสันของผ้าทอ (วิบูลย์ ลี้สุวรรณ, 2530 : 85) ลวดลายและสีสันที่ปรากฏอยู่บนผืนผ้านั้น เป็นกรรมวิธีในเชิงศิลปะที่ละเอียดอ่อนของช่างทอ ด้วยเทคนิคการมัดย้อมเส้นด้ายพุ่งและเส้นยืนให้มีสีแตกต่างกัน การสอดสานด้ายต่างสีทำให้เกิดลวดลายต่างกัน ในตำแหน่งที่ต่างกันบนผืนผ้าได้นั้นนับเป็นศาสตร์และศิลปะของช่างทอโดยเฉพาะ (รำไพพรรณ แก้วสุริยะ, 2535 : 66)

การทอผ้าพื้นบ้านของไทยนั้นมีกระจายอยู่ทั่วไป รูปแบบของผ้าแต่ละกลุ่มชนจะมีความแตกต่างกันไปตามคตินิยม ความเชื่อและขนบธรรมเนียมประเพณีของกลุ่มชนในแต่ละท้องถิ่นของประเทศมีทั้งผ้าพื้นสีเรียบ ๆ และผ้าที่มีลวดลายอันเนื่องมาจากกรรมวิธีที่ประณีต

อย่างไรก็ตามสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถทรงเข้าพระทัยและทรงเล็งเห็นความสำคัญของผ้าในฐานะบันทึกทางวัฒนธรรมของชาติ จึงได้ทรงสนับสนุนให้ประชาชนใน ทุกท้องที่ทอผ้าตามแบบฉบับที่เคยได้รับการอบรมถ่ายทอดสืบกันมาแต่โบราณ ไม่ว่าจะเป็นการทอผ้าฝ้ายลายดอกพิกุล ของภาคใต้ ผ้าทอยกดอกชนิดต่าง ๆ ของภาคเหนือ ผ้าขิดของภาคอิสาน และผ้าจกของภาคกลาง โดยทรงสนับสนุนให้ประชาชนทอผ้าเป็นอาชีพเสริม โดยมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพ, เป็นผู้จัดหาวัสดุอุปกรณ์และครูผู้สอนไปดำเนินการฝึกให้อย่างกว้างขวางและได้รับผลสำเร็จเป็นอย่างดี (อรนุช อิศรางกูร ณ อยุธยาและคณะ, 2535 : 232 )

ประเภทของผ้าพื้นบ้าน

การจัดประเภทของผ้าทอพื้นบ้านในประเทศไทยอาจแบ่งได้ 2 ลักษณะคือการแบ่งประเภทตามวัสดุที่ใช้ และการแบ่งประเภทตามวิธีการทอ

แบ่งตามประเภทวัสดุที่ใช้ในการทอ

ได้แก่ ผ้าฝ้าย และผ้าไหม

ผ้าฝ้าย

ฝ้ายและไหมเป็นวัตถุดิบหลักในการผลิตเส้นไยเพื่อใช้ในการทอผ้าที่มีอยู่ในประเทศไทยมาแต่โบราณ แม้ว่าหน่วยงานของรัฐจะให้ความสนใจและเข้ามามีบทบาทในขบวนการผลิตฝ้ายและไหมมานาน ทว่าปัญหาของวัตถุดิบทั้งสองชนิดก็ยังมิได้คลี่คลาย ตั้งแต่การจ้าง ผู้เชี่ยวชาญชาวญี่ปุ่นเข้ามาพัฒนาการเลี้ยงไหมในภาคอีสาน ในสมัยรัชกาลที่ 5 ก็ต้องล้มเลิกไปในที่สุด หรือแม้แต่การพัฒนาพันธุ์ฝ้าย และพัฒนาการปลูกฝ้ายซึ่งเริ่มในปี พ.ศ. 2493 จนกระทั่งปี พ.ศ. 2504 กระทรวงเกษตรได้พัฒนาพันธุ์ฝ้ายขึ้นมามากมายหลายพันธุ์เช่น พันธุ์สุโขทัย 32 พันธุ์ตากฟ้า 1 พันธุ์ศรีสำโรง 2 พันธุ์บี.ที.เค 12 เป็นต้น ฝ้ายพันธุ์ใหม่ ๆ เหล่านี้ให้ผลผลิตสูงขึ้นกว่าพันธุ์พื้นเมืองมาก ทว่าปริมาณผลผลิตก็ยังไม่เพียงพอกับความต้องการในประเทศอยู่ดี

ฝ้ายเป็นพืชเศรษฐกิจที่ปลูกได้ทั่วไปในทุกภาคของประเทศไทย เพราะเป็นพืชเขตอากาศร้อน ชอบดินเหนียวปนทราย อากาศโปร่ง ไม่ชอบร่มเงาที่บัง เส้นใยของฝ้ายดูดความชื้นได้ง่าย เป็นตัวนำความร้อนที่เลวเหมาะสำหรับทอเป็นเครื่องนุ่งห่มในเมืองร้อน เพราะเมื่อฝ้ายดูดความร้อนแล้วจะระเหยกลายเป็นไอ ผู้ที่สวมเสื้อผ้าด้วยผ้าฝ้ายจะรู้สึกเย็นสบาย ฝ้ายจะปลูกในเดือนพฤษภาคมต่อกับเดือนมิถุนายนหรือปลายเดือนกรกฎาคมต่อเดือนสิงหาคม เพราะระยะเวลา 4-5 เดือนนี้เป็นฤดูฝน จะช่วยให้ฝ้ายรับฝนดี พอประมาณเดือนพฤศจิกายนถึงเดือนธันวาคม ฝ้ายก็จะแก่และแตกปุย การปลูกฝ้ายชาวบ้านจะปลูกไปพร้อม ๆ กับการปลูกข้าว คือหว่านข้าวในนาในขณะที่รอให้กล้าโตก็จะทำการปลูกฝ้ายไปด้วยคือปลูกในไร่ หรือเนื้อที่ที่ว่างต่อจากบริเวณบ้าน ซึ่งสามารถดูแลได้ทั่วถึง เมื่อเสร็จจากการปลูกฝ้าย กล้าในนาก็โตพอดีต่อจากนั้นก็ถอนกล้าแล้วดำนาต่อไปพร้อมกันนั้นก็บำรุงรักษาฝ้ายที่ได้ปลูกได้ ระยะเวลาที่ใช้ในการปลูกฝ้ายจนกระทั่งสามารถเก็บปุยได้ ใช้ระยะเวลาประมาณ 6-7 เดือน ชาวบ้านทุกครัวเรือนสามารถปลูกฝ้ายได้ แล้วนำเส้นในของฝ้ายมาทอเป็นผืนผ้า สำหรับนุ่งห่มและใช้สอยในชีวิตประจำวัน

วิบูลย์ ลี้สุวรรณ เสนอความเห็นเกี่ยวกับฝ้ายของไทยไว้ความว่า

ฝ้ายเป็นพืชเศรษฐกิจอเนกประสงค์ ดังนั้นความต้องการฝ้ายในประเทศสูงแต่ปริมาณการผลิตฝ้ายยังไม่มากพอทั้งนี้เพราะเกษตรกรไทยปลูกฝ้ายในลักษณะที่เป็นพืชหมุนเวียน ชนิดหนึ่งมิใช่พืชหลัก ทำให้ปริมาณการผลิตฝ้ายที่ได้ไม่แน่นอนขึ้นอยู่กับอัตราการขึ้นลงของราคาฝ้าย เมื่อใดที่ฝ้ายมีราคาสูงเกษตรกรก็หันมาปลูกฝ้ายกันมาก แต่เมื่อใดที่ราคาฝ้ายตกลงก็จะหันไปปลูกพืชหมุนเวียนชนิดอื่น ประกอบกับเกษตรกรไทยส่วนใหญ่ยังขาดความรู้ ความชำนาญในการเพาะปลูก ผลผลิตฝ้ายต่อไร่ที่ได้จึงค่อนข้างต่ำ ซึ่งรัฐควรจะให้ความรู้และการส่งเสริมอย่างจริงจัง กว้างขวางในระยะยาวต่อไป สำหรับคุณภาพของฝ้ายที่ผลิตได้ภายในประเทศนั้นยังไม่ได้มาตรฐานเท่าที่ควร เส้นใยสั้นและไม่เหนียว ทั้งนี้ไม่ใช่เพราะผลสืบเนื่องจากการขาดความรู้ ความชำนาญงานของเกษตรกรแต่เพียงอย่างเดียว ปัญหาที่น่าสนใจเกี่ยวข้องกับเรื่องนี้ทั้งทางตรงและทางอ้อม อีกประการคือ ปัญหาที่เกษตรกรต้องอาศัยเงินทุนจากพ่อค้าคนกลางหรือโรงงานหีบฝ้าย โดยโรงงาน หีบฝ้ายหรือพ่อค้าคนกลางเหล่านั้นจะให้สินเชื่อในรูปของเมล็ดพันธุ์หรือยาปราบศัตรูพืชแก่ชาวไร่โดยไม่คำนึงถึงประเภทของเมล็ดพันธุ์และคุณภาพของยาปราบศัตรูพืชเหล่านั้น ทำให้ดอกฝ้ายที่ปลูกได้มีสมบูรณ์มีคุณภาพต่ำ และในฐานะที่เป็นลูกหนี้เกษตรกรก็จะต้องนำเอาผลผลิตที่ได้นั้นมาขายให้แก่พ่อค้าคนกลางหรือโรงหีบฝ้ายที่ตนกู้ยืมเงินไปเป็นการชำระหนี้ นายทุนเหล่านี้จะถือโอกาสรับซื้อไว้โดยตลอดมา ซึ่งสิ่งเหล่านั้นทำให้เกษตรกรหมดกำลังใจที่จะเพิ่มผลผลิตหรือปรับปรุงคุณภาพผลผลิตของตน (วิบูลย์ ลี้สุวรรณ, 2530 : 205)

แพททีเชีย ชีสแมน แน่นหนาและวิถี พานิชพันธ์ กล่าวถึงผ้าอีสานว่า "ผ้าทอที่เป็นลักษณะเด่นของเขตอีสานเหนือและอีสานกลาง คือ ผ้าฝ้ายมัดหมี่สีครามใช้สำหรับเป็น ผ้าซิ่นนุ่งในชีวิตประจำวัน…ส่วนตีนซิ่นมักเป็นผ้าฝ้ายหรือผ้าไหมสามตะกอ" (แพทรีเซีย ซีสแมน แน่นหนา และวิถี พานิชพันธ์, 2536 : 33)

แคทเธอรีน เอ โบวี เสนอความเห็นว่า มีหลักฐานหลายอย่างระบุในภาคเหนือของประเทศไทยมีการปลูกฝ้ายกันมาก ดังนั้นฝ้ายดิบจึงเป็นสินค้าออกของภูมิภาคนี้…แต่แม้จะมีการปลูกฝ้ายมากพอกับความต้องการในท้องถิ่นและเพื่อการส่งออกไปขายที่อื่น แต่ก็ไม่ได้หมายความว่าชาวบ้านทุกคนมีอาชีพปลูกฝ้าย การปลูกฝ้ายมีอยู่เฉพาะบางท้องที่และบางหมู่บ้านเท่านั้น…ส่วนใหญ่บริเวณแหล่งปลูกฝ้ายจะอยู่ในแถบที่ราบสูง…แต่ถึงแม้คนในพื้นที่ราบต่ำซึ่งปลูกข้าวเป็นหลักจะไม่ได้ปลูกฝ้าย ทว่าก็ยังเป็นฝ้ายและทอผ้าใช้เอง คนเหล่านี้ต้อง แลกเปลี่ยนสินค้ากันหลายต่อหลายทอด เพื่อจะได้ฝ้ายดิบมาทอผ้า (แคทเธอรีน เอ. โบวี, 2536 : 168)

นอกจากนี้ วิบูลย์ ลี้สุวรรณ (2530 : 95 - 96) กล่าวถึงการทอผ้าฝ้ายพื้นบ้านในภาคเหนือด้านตะวันตกซึ่งมีจังหวัดเชียงใหม่เป็นศูนย์กลาง ประกอบด้วยจังหวัดลำพูน ลำปาง และแม่ฮ่องสอน ความว่า ผ้าทอในบริเวณนี้มีทั้งผ้าที่ทอสืบต่อกันมาแต่โบราณทั้งผ้าฝ้ายและผ้าไหม ตลอดจนถึงผ้าที่พัฒนาปรับปรุงขึ้นตามยุคสมัยทว่ายังคงลักษณะเฉพาะถิ่นบางอย่างไว้…การทอผ้าพื้นบ้านเริ่มจากกรรมวิธีในการผลิตวัตถุดิบ โดยเฉพาะการผลิตฝ้ายจากพันธุ์ฝ้ายพื้นเมือง ซึ่งมีอยู่สองพันธุ์ ฝ้ายสีขาวเหมือนงาช้าง และฝ้ายสีตุ่นหรือสีเนื้อ ฝ้ายทั้งสองชนิดนี้เป็นฝ้ายพันธุ์พื้นเมืองที่มีคุณสมบัติพิเศษ คือ เมล็ดหรือปุยฝ้ายเล็ก แต่เส้นใยจะนุ่มและเหนียว โดยเฉพาะพันธุ์ฝ้ายสีเนื้อนั้นเป็นฝ้ายสีธรรมชาติที่สวยมาก ปัจจุบันฝ้ายพันธุ์ พื้นเมืองทั้งสองพันธุ์นี้ เกษตรกรไม่นิยมปลูกเพราะให้ผลผลิตน้อย

ถัดจากการปลูกฝ้ายขั้นตอนที่สองของการทอผ้าฝ้ายก็คือ การปั่นฝ้ายออกเป็นเส้นด้าย ชาวบ้านส่วนหนึ่งก็จะปั่นฝ้ายเพื่อใช้ทอผ้าเอง บางส่วนก็จะปั่นเพื่อขายให้แก่ผู้อื่น แต่มิใช่ว่าชาวบ้านทุกคนจะปั่นฝ้ายเป็น อย่างไรก็ดีการปั่นฝ้ายให้ได้เส้นยาวติดต่อกัน ต้องใช้ความชำนาญพอสมควร สำหรับชาวบ้านที่ปั่นฝ้ายไม่เป็นก็มักจะซื้อด้ายที่ปั่นแล้วหรือจ้างคนมาปั่นให้ ค่าจ้างปั่นมักจะเป็นการแบ่งด้ายที่ปั่นได้คนละครึ่ง (แคทเธอรีน เอ.โบวี, 2536 : 169)

เมื่อได้เส้นด้ายจากฝ้ายแล้วขั้นตอนต่อไปก็คือการย้อมซึ่งเป็นขั้นตอนที่สำคัญต่อการผลิตผ้าพื้นบ้าน และทำให้ผ้าพื้นบ้านแต่ละแห่งมีลักษณะเฉพาะตัว การย้อมแบบพื้นบ้านมักจะเป็นวิธีแบบโบราณ โดยใช้วัตถุดิบจากธรรมชาติ ซึ่งก็มีอยู่หลายชนิด อาทิ ขมิ้นชัน และ ใบสักใช้ย้อมเป็นสีกากี แก่นขนุนและเปลือกเพกาใช้ย้อมเป็นสีกากีอมเขียว ดอกคำแฝดใช้ย้อมเป็นสีเหลือง แก่นยอป่าใช้ย้อมเป็นสีแดง รากและใบต้นครามย้อมเป็นสีครามหรือสีกรมท่า ผลมะเกลือใช้ย้อมเป็นสีดำ เป็นต้น (วิบูลย์ ลี้สุวรรณ, 2530 : 96)

อย่างไรก็ดีสีย้อมจากธรรมชาติในประเทศไทยจะได้มาจากส่วนต่าง ๆ ของพืชก็ได้แก่ รากหรือลำต้นใต้ดิน เปลือกลำต้น แก่นหรือเนื้อไม้ ใบ ดอก ผล ที่ได้จากสัตว์ก็เช่น รังของครั่ง หรือขี้ครั่ง ซึ่งให้สีแดงสด

สีจากราก : ต้นขนุน เข้ม ขมิ้นชัน ยอบ้าน มะหาด จะให้สีเหลือง เป็นต้น

สีจากเปลือกลำต้น : ต้นกระถินหอมให้สีดำ ต้นโกงกางใบใหญ่ให้สีน้ำตาล โกงกางใบเล็กให้สีน้ำตาลแกมแดง ต้นคางให้สีน้ำตาล ต้นแฉลบแดงให้สีแดงปนน้ำตาล ต้นชงโคให้ สีเหลือง ปรงขาวและปรงแดงให้สีน้ำตาล ต้นมะดะหลวงให้สีตองอ่อนหรือเขียวอ่อน ต้นสนทะเลให้สีน้ำตาลแกมแดง เป็นต้น

สีจากแก่น : ต้นแกแลให้สีเหลืองและแดงเลือดนก ต้นขนุน ต้นนนทรี ต้นฝรั่งให้ สีเหลือง ต้นสีเสียดให้สีน้ำตาล ต้นฝางให้สีแดง

สีจากใบ : ต้นตะขบไทย ต้นหูกวาง ให้สีเขียวขี้ม้า ต้นเตย ต้นเลี่ยนให้สีเขียว ใบอ่อนต้นสักให้สีแดง ต้นเทียนกิ่งให้สีเหลืองปนน้ำตาลแดง ต้นพลองให้สีเหลือง ต้นเสนียดหรือบัวฮาขาวให้สีเหลือง เป็นต้น

สีจากดอก : กรรณิกาให้สีเหลืองทอง กระเจี๊ยบให้สีแดง คำฝอยให้สีแสดเหลืองแดง คำเงาะให้สีแดง ส้ม เหลือง ขณะที่จำปา ทองกวาว โสน ให้สีเหลือง อัญชัญให้สีน้ำเงิน เป็นต้น

สีจากผล : มะเกลือ สาคัน มะเลื่อม มังคุด ตับเต่าต้น และกระจายให้สีดำ กระถินหอมให้สีน้ำตาล ก้างปลาขาวให้สีม่วงดำ ต้นตาลให้สีเหลือง มังแคร่ให้สีม่วงสะตีให้สีแดงเลือดนก หว้าให้สีม่วงอ่อน เป็นต้น (ไมตรี เกตุขาว, 2540 : 39 - 43)

(ภาพประกอบ 3.4)

นักวิชาการเชื่อว่าผลจากการย้อมเส้นใยด้วยสีธรรมชาติทำให้ผ้าพื้นบ้านมีสีที่ประสานกลมกลืนกันอย่างนุ่มนวล ไม่ฉูดฉาดเหมือนผ้าทอที่ย้อมด้วยสีวิทยาศาสตร์ ซึ่งมักจะให้สีฉูดฉาด ซึ่งหากผู้ทอผ้าไม่มีความเข้าใจเรื่องสีก็จะทำให้ผ้าทอที่ได้มีสีที่ขัดกันไม่งดงามเท่าที่ควร

อย่างไรก็ตามการทอผ้าฝ้ายแบบพื้นบ้านของภาคเหนือยังคงมีการทออยู่ทั่วไป เช่น ในบริเวณอำเภอป่าซาง จังหวัดลำพูน อำเภอสันกำแพง อำเภอแม่แตง อำเภอแม่อาย อำเภอฮอด อำเภอจอมทอง จังหวัดเชียงใหม่ และในหลาย ๆ อำเภอของจังหวัดลำปาง โดยเฉพาะอย่างยิ่งผ้าฝ้ายทอมือของตำบลสบเตี้ยะ อำเภอจอมทอง จังหวัดเชียงใหม่เป็นผ้าฝ้ายทอมือที่ได้รับการฟื้นฟูจากกรรมวิธีพื้นบ้านโบราณ (วิบูลย์ ลี้สุวรรณ,2530 : 98)

งานทอผ้าฝ้ายด้วยมือเป็นงานที่คนไทยทุกภาคทั่วไประเทศรู้จักดีมาแต่โบราณและมีชื่อเสียงอยู่ในหลายท้องถิ่น แต่กำลังจะสูญหายไปจากความนิยมเพราะมีผ้าที่ทอด้วยเครื่องจักรเข้ามาแทน สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ จึงโปรดเกล้าฯ ให้อนุรักษ์การทอผ้าฝ้ายไว้ โดยให้ทอด้วยกี่กระทบแบบของเก่าต่อไป (กองศิลปาชีพ, 2542 : 14)

ผ้าไหม

ผ้าไหม เป็นผ้าที่ทอขึ้นจากเส้นใยซึ่งได้มาจากสิ่งมีชีวิต เป็นเส้นใยที่มีคุณลักษณะพิเศษงดงาม กล่าวกันว่า ลักษณะพิเศษของเส้นไหมธรรมชาตินั้น เราไม่สามารถผลิตวัสดุขึ้นเทียมได้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งผ้าไหมของไทยนับเป็นผ้าไหมที่มีเอกลักษณ์เฉพาะ และมีชื่อเสียงมาช้านานแล้ว

ไหมกำเนิดที่ไหนเมื่อไรดูจะไม่มีผู้ให้คำตอบในเรื่องนี้ได้ ทว่าจากหลักฐานทางประวัติศาสตร์ ไหมถูกค้นพบครั้งแรกที่ประเทศจีนในราว 2,000-3,000ปีก่อนคริสตศักราชกล่าวกันว่าผ้าไหมจากจีนแพร่ไปสู่ตะวันตก และตะวันออกในเวลาต่อมา สำหรับประเทศไทยก็ค้นพบว่า เส้นใยไหมมีมาตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์แล้วแต่มีการทอผ้าไหมหรือไม่ยังเป็นประเด็นที่ ถกเถียงกันอยู่ ทว่ามีการใช้ผ้าไหมในชุมชนชาวไทยมาตั้งแต่ก่อนสมัยสุโขทัยแล้ว

แคทเธอรีน เอ โบวี กล่าวถึงผ้าไหมของภาคเหนือไว้ว่า "ขณะที่ผ้าฝ้ายเป็นผ้าที่ใช้กันอย่างกว้างขวางในชีวิตประจำวันของชาวบ้าน ผ้าไหมกลับเป็นผ้าที่เชิดหน้าชูตาเจ้าของ ผู้สวมใส่ หลักฐานทางประวัติศาสตร์ทั้งที่เป็นลายลักษณ์อักษรและไม่เป็นลายลักษณ์อักษรระบุว่าผ้าไหมนั้น นอกจากจะเกี่ยวข้องกับชีวิตคนชั้นสูงแล้ว ยังเป็นผ้าที่ทอโดยผู้หญิงในราชสำนักหรือคุ้มเจ้านาย นอกจากนี้ ริชาร์ดสัน เขียนไว้ในปี คศ. 18300 ว่า มีการจ้างลูกสาวและบ่าวของเจ้านายในตำแหน่งสูงให้ทอผ้าและเย็บปักเสื้อสตรี เช่นเดียวกันบ็อค (Bock Carl) ก็กล่าวถึงเรื่องนี้ไว้ว่า "พระชายาของเจ้าเมืองเชียงใหม่องค์ที่สองทรงประทับในบ้านไม้สักหลังใหญ่ และทรงใช้เวลาอยู่กับการทอผ้าไหม โดยมีบ่าวช่วยปั่นเส้นไหมให้ (Bock, 1884 : 322) นอกจากในราชสำนักหรือในคุ้มเจ้านายแล้วยังมีการทอผ้าไหมอีกสองแห่งคือ สันกำแพง กับ ฮอด ซึ่งสันกำแพงนั้นยังมีการทอผ้าไหมอยู่จนกระทั่งปัจจุบัน แต่ฮอดไม่มีการทอผ้าไหมแล้ว ชาวบ้านในแถบนั้นเล่าว่าเป็นเพราะตัวดักแด้หายากและมักจะอยู่ไม่รอด (แคทเธอรีน เอ โบวี, 2530 : 171)

นอกจากนี้ยังปรากฏหลักส่วนสนับสนุนว่าประเทศไทยเป็นผู้ผลิตผ้าไหมรายใหญ่ที่สุดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และมีการค้าขายผ้าไหม และสินค้าจากไหมกับประเทศเพื่อนบ้านมาช้านานแล้ว

เส้นใยไหมได้จากตัวไหมที่เลี้ยงนั้น ส่วนมากเลี้ยงกันมากในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ภาคเหนือ และภาคกลาง ชาวบ้านเริ่มต้นจากการปลูกต้นหม่อนสำหรับเป็นอาหารของตัวไหม ต้นหม่อนขึ้นได้ดีในดินเกือบทุกชนิด ต้นหม่อนต้องการความชื้นเล็กน้อยในระยะตั้งตัว แต่เมื่อโตต้นหม่อนจะทนความแห้งแล้งได้ดีพอสมควร ไหมเป็นสัตว์ชนิดหนึ่งมีลักษณะคล้ายตัวหนอนเมื่อแก่ตัวจะชักใยหุ้มตัวของมันเอง ชาวบ้านจะเอาใบหม่อนที่หั่นเป็นฝอย ๆ ไปให้ตัวไหมกิน และเฝ้าดูแลตัวไหมชักใย จากนั้นชาวบ้านจะเอารังไหมมาสาวเพื่อเอาเส้นไหม แล้วก็นำเส้นไหมมาฟอกโดยนำมาต้มฟอกด้วยด่างเพื่อให้สีเส้นไหมเดิมออกและนำมากวักเพื่อให้เส้นใยไหม ติดต่อกันเป็นเส้นเดียวกันตลอด หลังจากนั้นก็ย้อมสีแล้วจึงนำไปทอเป็นผืนผ้าตามที่ต้องการอรนุช อิศรางกูร ณ อยุธยาและคณะกล่าวถึงไหมไว้ความว่า

ตัวไหมเป็นหนอนของแมลงจำพวกผีเสื้อชนิดหนึ่งซึ่งหลังจากที่ต้องเลี้ยงดูด้วย ความระมัดระวังด้วยใบของต้นหม่อนอย่างสม่ำเสมอไม่ให้อาหารมากจนเกินไปหรือน้อยเกินไป ต้องระวังเป็นพิเศษในเรื่องความสะอาดและอุณหภูมิที่เหมาะสมเป็นเวลานาน ประมาณ 45 วัน ตัวไหมก็จะเริ่มทำรังเป็นเส้นใยบาง ๆ แต่มีความเหนียวอย่างน่าอัศจรรย์ห่อหุ้มตัวในสภาพดักแด้ ซึ่งเมื่อไหมหยุดสร้างรังแล้วก็พร้อมที่จะนำไปต้มเพื่อสาวเอาเส้นใย ตัวไหมพันธุ์พื้นเมืองที่คนไทยเลี้ยงกันมาแต่เดิมและสามารถแพร่พันธุ์ได้ตลอดทั้งปีจะให้รังไหมที่มีสีเหลืองซึ่งเมื่อสาวได้เส้นไหมเป็นใจแล้วก็จะต้องนำไปฟอก ซึ่งคนไทยเราก็มีกรรมวิธีกับทั้งนำยาที่ใช้ฟอกต่างกันไปแต่ละพื้นบ้าน จนได้เส้นไหมที่นิ่มและเป็นสีขาวนวลดี แล้วจึงจะนำไปย้อมหรือทอตามกรรมวิธีอันเก่าแก่ของแต่ละภูมิภาคต่อไป (อรนุช อิศรางกูร ณ อยุธยา และคณะ, 2535 :270)

อย่างไรก็ดี จากเอกสารการวิจัยของกองวิจัยเศรษฐกิจการเกษตร สำนักงานเศรษฐกิจการเกษตร กล่าวถึงการเลี้ยงไหมของเกษตรกรไทยไว้ว่า ในปัจจุบันมีเกษตรกรผู้เลี้ยงไหมอยู่ 2 กลุ่มคือ เกษตรกรผู้เลี้ยงไหมพันธุ์พื้นเมืองและพันธุ์ไทยลูกผสม หรือที่เรียกกันว่ากลุ่มเกษตรกรไหมสาวมือ และกลุ่มเกษตรกรผู้เลี้ยงไหมพันธุ์ลูกผสมต่างประเทศหรือที่เรียกว่า กลุ่มเกษตรกรไหมสาวเครื่อง (เพื่อจำหน่ายรัง) (ฝ่ายวิจัยสินค้าเกษตรกรรมที่ 4, 2537 : 72)

สำหรับตลาดไหมในประเทศไทยแบ่งได้เป็น 3 ระดับคือ ตลาดรังไหม ตลาดเส้นไหม และตลาดผลิตภัณฑ์ไหม ในส่วนของเส้นไหมที่ซื้อขายกันในตลาดมีสองประเภทคือ เส้นไหมสาวมือ (สีเหลือง) ผู้ผลิตคือเกษตรกรผู้เลี้ยงไหมพันธุ์พื้นเมืองและพันธุ์ไทยผสมซึ่งส่วนหนึ่งใช้ทอผ้าเอง ที่เหลือจึงขายแก่พ่อค้าท้องถิ่น ซึ่งส่วนมากจะนำมาเป็นเส้นไหมพุ่ง อีกประเภทคือ เส้นไหมสาวเครื่อง (สีขาว) ผู้ผลิตคือกลุ่มเกษตรกรผู้เลี้ยงไหมพันธุ์ลูกผสมต่างประเทศใช้สำหรับทำไหมยืน (นิติ กสิโกศล, 2541 : 129)

นอกจากนี้ วิบูลย์ ลี้สุวรรณ ยังกล่าวถึงการผลิตผ้าไหมของประเทศไว้ความว่า

ผ้าไหม ซึ่งเป็นผลผลิตจากเส้นใยไหมในปัจจุบันมาจากแหล่งผลิตสำคัญ 2 แหล่งคือ การผลิตจากอุตสาหกรรมในครัวเรือนตามท้องถิ่นต่าง ๆ ในลักษณะของผ้าไหม พื้นบ้าน พื้นเมือง ส่วนมากเป็นลักษณะหัตถกรรมในครัวเรือนและอุตสาหกรรมขนาดย่อมที่มัก ทำเป็นอาชีพเสริม ใช้เวลาว่างจากการทำอาชีพหลัก ดังนั้นการผลิตต้องอาศัยฝีมือและความชำนาญที่สืบทอดกันมา ปริมาณการผลิตจึงไม่แน่นอน ลักษณะการจำหน่ายจึงต้องผ่านพ่อค้าคนกลางรายย่อยเป็นส่วนใหญ่ ด้วยเหตุนี้ตลาดผ้าไหมพื้นบ้านพื้นเมืองจึงแคบและจำกัดอยู่ในท้องถิ่น หรือในหมู่ผู้นิยมสินค้าหัตถกรรมพื้นเมืองภายในประเทศ มากกว่าที่จะแพร่หลายออกไปสู่ตลาดนักท่องเที่ยวต่างประเทศหรือในตลาดสากล สำหรับผ้าไหมที่ผลิตจากโรงงานอุตสาหกรรมจะผลิตเป็นจำนวนมากในรูปของ mass production โดยทำเป็นแบบเดียวกันเป็นจำนวนมากเท่าที่ต้องการ มีสีสันแตกต่างกันไป ถ้าต้องการให้มีลวดลายก็ใเทคนิคการพิมพ์สมัยใหม่พิมพ์ลวดลายลงบนผืนผ้าเหล่านั้น ภายหลังซึ่งต่างจากผ้าไหมพื้นบ้านพื้นเมืองที่ลวดลายสีสันจะมีกรรมวิธีและรูปแบบเฉพาะถิ่นที่แต่ละผืนแต่ละชิ้นจะมีความเป็นหนึ่ง (uniqueness) ที่ต่างไปจากผ้าที่ผลิตในโรงงานอุตสากรรมที่เป็นการผลิตเพื่อสนองความต้องการของคนจำนวนมาก ต้องผลิตให้ได้ปริมาณมากรวดเร็ว ตามลักษณะธุรกิจอุตสาหกรรมทั่วไป (วิบูลย์ ลี้สุวรรณ,2530 : 111-112)

อย่างไรก็ดี สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ และโครงการส่งเสริมศิลปาชีพ ให้การสนับสนุนงานทอผ้าไหมอย่างยิ่ง จากกระแสพระราชดำรัสของสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถพระราชทานแก่คณะบุคคลที่เข้าเฝ้าเนื่องในวันเฉลิมพระชนมพรรษา เมื่อวันที่ 11 สิงหาคม 2542 ความว่า

"…..ข้าพเจ้าอยากจะอวดว่า เดี๋ยวนี้ข้าพเจ้าได้พยายามทำการประกวดไหมขึ้นทุกปีที่ตะวันออกเฉียงเหนือเวลาที่ตามเสด็จไปที่สกลนคร ก็จะทำสนับสนุน โดยได้ความช่วยเหลือจากทางกองทัพภาคที่ 2 ในการสนับสนุนบอกไปกับชาวบ้านว่าจะมีการแข่งขันประกวดไหมทางภาคอีสานทั้งหมดทุกลาย และประกวดการสาวไหม ซึ่งเป็นของยากมาก การสาวไหม ยิ่งสาวไหม ไหมเล็กเส้นเล็กที่สุด เส้นที่ติดกับตัวของหนอนน่ะ ยิ่งยาก เป็นศิลปะทีเดียว แล้วก็มีคนแก่ไม่กี่คนที่ทำได้ ซึ่งเดี๋ยวนี้ก็เราสามารถที่จะรักษาการสาวไหมนี้ไว้ไม่ให้สูญไป แล้วทุกครั้งข้าพเจ้าจะเชิญแขกเพื่อนต่างประเทศมาในเดือนพฤศจิกายนที่มีการประกวดไหมเนี่ย ลองทดลองดูชาวเพื่อนต่างประเทศมา ปรากฏว่าเค้าชื่นชอบและสนใจมาก เพราะเรามีงานในสวน แล้วก็ติดไฟสวยตามในป่านั้น แล้วประชาชนก็มากันเต็ม มาแสดงการทอไหมมาแสดงการสาวไหมให้ดูเยอะแยะเต็มไปหมดเลย เพื่อน ๆ ของข้าพเจ้าตื่นตาตื่นใจ….."

(ไทยรัฐ. 12 สิงหาคม 2542 : 13)

ชัยรัตน์ จันทรศรีวงศ์ กล่าวว่า สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ท่านทรงตั้งโครงการสนับสนุนการทอผ้าไหมขึ้น เพื่อช่วยสนับสนุนให้มีการผลิตผ้าไหมมากขึ้น จากการที่ทอไว้ใช้เองในแต่ละครัวเรือน ตลอดจนแนะนำในด้านคุณภาพผ้าไหมด้วย โดยมีพระราชดำริว่า เมื่อคุณภาพเข้าขั้นมาตรฐาน และมีการผลิตได้จำนวนสม่ำเสมอแล้ว จึงจะดำเนินการให้เป็นสินค้าออกเพื่อจำหน่ายยังต่างประเทศต่อไป ปัจจุบันมีโครงการทอผ้าไหมมัดหมี่อยู่ใน พระราชอุปถัมภ์หลายจังหวัด และผลงานจากฝีมือราษฎรในโครงการเผยแพร่ไปจำหน่ายในที่ต่าง ๆ กำลังได้รับความนิยมแพร่หลายยิ่งขึ้น ถ้าหลายฝ่ายช่วยกันสนับสนุนอาจทำให้ผลงานหัตถกรรมไทยมีคุณภาพดียิ่งขึ้น และเป็นที่ต้องการในต่างประเทศมากขึ้น (ชัยรัตน์ จันทร ศรีวงศ์, 2535 : 31) (ภาพประกอบ 3.5)

แบ่งตามกรรมวิธีในการทอ

หรือวิธีการทำให้เกิดลวดลายบนผืนผ้าก็อาจจะแบ่งตามวิธีการซึ่งทำให้เกิดลวดลายเหล่านั้นเช่น ผ้ามัดหมี่ ผ้าจก ผ้าขิด ผ้ายกดอกและผ้าแพรวา เป็นต้น

ผ้ามัดหมี่

ผ้ามัดหมี่เป็นที่รู้จักแพร่หลายไปทั่วโลกเป็นเวลาช้านานแล้ว ทว่าไม่มีผู้ใดให้คำตอบได้ว่า การทอผ้ามัดหมี่เกิดขึ้นเมื่อใดและชาติใดเป็นผู้เริ่มการทอผ้าแบบนี้ อย่างไรก็ตามแหล่งทอผ้ามัดหมี่ที่รู้จักกันดีก็คือทวีปเอเซีย ซึ่งพบว่ามีการทอผ้าด้วยเทคนิคที่เรียกว่า มัดหมี่ หรือ ikat มีการทำกันในประเทศอินโดนีเซีย ฟิลิปปินส์ อินเดีย และจีน เป็นต้น ผ้ามัดหมี่ของอินเดียก็เช่นผ้าปาโตลา มัดหมี่ของรัฐกุจารัฐและผ้าจิราลาซึ่งเป็นผ้ามัดหมี่ของรัฐอันตระประเทศ ขณะที่ผ้าโคเลตัน ก็เป็นผ้ามัดหมี่เส้นพุ่งของบาหลีและคองกาลาที่มีชื่อเสียงเช่นกัน

ประเทศไทยก็เป็นประเทศหนึ่งที่มีชื่อเสียงในการทอผ้ามัดหมี่ โดยเฉพาะอย่างยิ่งประชาชนในจังหวัดทางภาคอีสานจะรู้จักการทอผ้ามัดหมี่และทำกันมานานแล้ว ชาวอีสานนำเอาธรรมชาติมาประยุกต์ในการทำลวดลายบนผ้ามัดหมี่ได้อย่างงดงามเช่น ลายต้นสน ลายดอกแก้ว สายดอกหญ้า ลายแมงมุม เป็นต้น

มัดหมี่ คือ การมัดเส้นใยเพื่อสร้างลวดลายก่อนย้อมสีและทอ เวลาย้อมส่วนที่ถูกมัดไว้จะไม่ติดสีจึงทำให้เกิดลวดลาย ถ้าต้องการหลายสีก็ต้องมัดและย้อมทับหลายครั้งจนกว่าจะได้สีครบตามที่ต้องการ การทอผ้ามัดหมี่มีทั้งที่เรียกว่า มัดหมี่ด้ายเส้นยืน มัดหมี่ด้ายเส้นพุ่ง และมัดหมี่ผสม มัดหมี่ใช้วิธีการกันสีย้อมโดยการใช้เชือกกล้วย หรือภายหลังใช้เชือกฟางไนล่อนหรือพลาสติคอ่อนผูกมัดรัดบางส่วนของเส้นฝ้าย หรือไหม เพื่อไม่ให้สีย้อมซึมติดเป็น ช่วง ๆ ตอน ๆ แล้วแต่จะให้เป็นลวดลายเช่นใด หลังจากย้อมสีเสร็จก็จะแก้เชือกที่มัดออก นำเส้นด้ายกรอเข้ากับหลอดเพื่อทอเป็นผืนผ้าต่อไป

อรนุช อิศรางกูร ณ อยุธยา และคณะกล่าวถึงการย้อมไหมของอีสานไว้ความว่า

การย้อมไหมของชาวอีสานสมัยโบราณนั้น ย้อมสีต่าง ๆ ด้วยครั่ง เข คราม ลูกกระจาย ดินแดงและแถลง ก่อนที่จะนำไหมมาย้อมให้เป็นสีต่าง ๆ จะต้องผ่านการย้อมเขก่อนทุกครั้งไป "เข" เป็นไม้เลื้อยชนิดหนึ่งมีหนามขึ้นตามป่า ตามโคก ชาวบ้านจะไปขุดเอารากเขท่อนประมาณเท่าแขนมาผ่าให้เป็นเสี้ยนตากแดดให้แห้งแล้วนำมาต้มเคี่ยว ไว้ประมาณ 3 วัน จากนั้นก็นำมากรองเอาน้ำสีไปตั้งไฟให้เดือด แล้วนำเส้นไหมที่ฟอกจนสะอาดลงไปย้อมพอได้ที่ก็เอาไหมขึ้นบิดน้ำพอหมาด ๆ แล้วจึงเอาไปผึ่งแดด ให้แห้ง เมื่อย้อมเขเสร็จแล้วจึงนำไหมไปย้อมสีต่าง ๆ ตามความต้องการ (อรนุช อิศรางกูร ณ อยุธยา และคณะ, 2535 : 284)

เชื่อกันว่าผ้ามัดหมี่ด้ายเส้นยืนน่าจะเป็นเทคนิคที่มีมาก่อนมัดหมี่ด้ายเส้นพุ่ง แต่ก็ไม่ปรากฏหลักฐานยืนยันแน่ชัด การทอผ้าไหมมัดหมี่ด้วยเส้นพุ่งจะง่ายกว่าการทอมัดหมี่ด้าย เส้นยืน อย่างไรก็ดีเทคนิคมัดหมี่ด้ายเส้นพุ่งกำเนิดขึ้นเมื่อใดก็ไม่มีหลักฐานแน่ชัด สำหรับมัดหมี่ด้ายเส้นยืนพบเฉพาะในคนไทบางกลุ่มในประเทศลาว และประเทศไทยและมักจะเป็นการทอที่มีลวดลายไม่ซับซ้อน ส่วนมัดหมี่ผสมอันเป็นเทคนิคผสมผสานมัดหมี่ด้ายเส้นพุ่ง และด้ายเส้นยืนบนผ้าผืนเดียวกัน มีมากในผ้าทอพื้นเมืองของชาวเขมรสูงทางตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย ชาวไทแดงซึ่งอาศัยอยู่ทางตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศลาวและเกาะสุมาตราตะวันตกมัดหมี่ด้ายเส้นพุ่งเหมาะกับการทอฝ้ายหรือเส้นใยจากพืชอื่น ๆ ดังนั้นสีที่ย้อมมักเป็นสี ธรรมชาติ ที่นิยมมากที่สุดคือสีครามและสีแดงเม็งกู (Morinda citrifolia) (ทรงศักดิ์ ปรางค์วัฒนากุล และแพทรีเซีย ชีสแมน แน่หดูนา, 2536 : 22)

อรนุช อิศรางกูร ณ อยุธยา และคณะกล่าวถึงการทอผ้ามัดหมี่ไว้ความว่า

การทอผ้ามัดหมี่สอนต่อกันมาภายในครอบครัว ไม่มีตำราเรียกว่าจดจำไว้ในสมองนั่นเอง ขั้นตอนการทอผ้ามัดหมี่หลังจากที่สาวไหมเป็นไจเรียบร้อยแล้วก็คือการนำไหมไปฟอก วิธีการฟอกไหมของชาวบ้านแบบดั้งเดิมนั้นใช้เหง้ากล้วย ใบกล้วย ก้านกล้วย งวงตาล ไม้ขี้เหล็ก ใบเพกา ทั้งหมดนี้ใช้อย่างใดอย่างหนึ่งก็ได้นำมาฝานให้บางตากแดดให้แห้งแล้วเอาเส้นไหมลงไปแช่ในน้ำด่าง พอเส้นไหมเปียกชุ่มดีแล้วก็เอาใส่หม้อต้ม ได้เวลาพอสมควรจึงเอาเส้นไหมขึ้นจากหม้อไปแช่ ล้างน้ำเย็นให้สะอาด สงเส้นไหมขึ้นจากน้ำ แล้วนำมาผึ่งแดดให้แห้ง หากไหมยังไม่สะอาด ก็เอาไปแช่น้ำด่างตามวิธีเดิมอีกครั้งหนึ่ง เมื่อฟอกไหมแล้ว ก็นำเส้นไหมมาพันใส่หลักหมี่ พันไหมไปเรื่อย ๆ จนถึงจำนวนที่ต้องการ เอาเชือกมามัด (เชือกกล้วยหรือเชือกฟางก็ได้) เส้นไหมเป็นตอน ๆ แล้วแต่จะให้เป็นลวดลายอย่างไร ตอนนี้เองที่เรียกว่า "มัดหมี่" นำเส้นไหมที่มัดแล้วนี้ไปย้อมสี แล้วนำมามัดและย้อมอีกเพื่อให้เกิดลวดลายและสีสันที่ต้องการปรากฏบนผืนผ้า เมื่อเสร็จการย้อมก็แก้เชือกที่มัดอยู่ออก นำเส้นไหมมากรอเข้ากับหลอดเวลาทอก็เอาหลอดที่กรอไว้พุ่งไปก็จะได้ลายไปในตัว (อรนุช อิศรางกูร ณ อยุธยา และคณะ, 2535 : 282)

อย่างไรก็ตามการมัดหมี่ หรือมัดย้อมจะยากง่ายต่างกันขึ้นอยู่กับความซับซ้อนของลวดลายและสีสันของผ้าที่ผู้ทอออกแบบ หากลวดลายสลับซับซ้อนก็ต้องมัดเส้นด้ายถี่และมากขึ้น หากต้องการสีสันที่วิจิตรก็ต้องย้อมหลายครั้งมากขึ้น ทั้งนี้ผู้มัดจะต้องมีความเข้าใจและความชำนาญในเรื่องลักษณะของลวดลาย และการผสมสี จึงจะทำให้ได้ผ้าทอที่สวยงาม เมื่อมัดหมี่เป็นเทคนิคการทอที่ต้องใช้ทักษะและเทคนิคการทอที่ซับซ้อน กว่าจะได้ผ้าแต่ละผืน จึงนิยมใช้ไหมซึ่งมีคุณภาพและมีคุณค่าในการทอเป็นส่วนใหญ่ หากจะทอเป็นผ้าฝ้ายก็มักจะทำลวดลายและสีแบบง่าย ๆ เช่นสีขาวกับสีคราม (วิบูลย์ ลี้สุวรรณ, 2530 : 143)

การทอผ้าไหมมัดหมี่เป็นกิจกรรมหนึ่งที่โครงการส่งเสริมศิลปาชีพมีส่วนเข้ามาช่วย ส่งเสริมหัตถกรรมการทอผ้าไหมของภาคอีสานให้เป็นอาชีพเสริมที่ทำรายได้ดีจนกลายเป็นอาชีพเสริมถาวรและบางแห่งกลายเป็นอาชีพสำคัญ (นิติ กสิโกศล, 2541 : 134) นอกจากนี้ สำนักราชเลขานุการในพระองค์สมเด็จฯ กล่าวถึงเรื่องนี้ไว้ว่า "เมื่อทั้งสองพระองค์เสด็จ พระราชดำเนินเยี่ยมราษฎรภาคอีสาน ทรงทอดพระเนตรเห็นหญิงชาวบ้านที่มีอายุ นุ่งผ้าไหมมัดหมี่มารับเสด็จฯ มีลาดลายต่าง ๆ กัน ดูงามตา ผ้าไหมมัดหมี่นี้เป็นศิลปะพื้นบ้านของคนอีสาน รู้จักทอกันมาตั้งแต่ดั้งเดิม แต่ก็ดูจะค่อย ๆ เสื่อมความนิยมลง เพราะทำยากและเสียเวลามาก" (สำนักราชเลขานุการในพระองค์สมเด็จฯ, 2524 : 9) เพื่อทรงช่วยเหลือราษฎรและเป็นการฟื้นฟูหัตถกรรมพื้นบ้านอันเป็นมรดกของไทย สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ราชเลขานุการในพระองค์ออกไปติดต่อรับซื้อผ้าไหมมัดหมี่จากชาวบ้านในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ และทรงตรวจคุณภาพผ้าไหม ทั้งยังพระราชทานคำแนะนำให้ชาวบ้านขยายฟืมทอผ้า เพื่อผ้าจะได้มีหน้ากว้างตามมาตรฐานและให้ทอติดต่อกันยาวขึ้น ส่วนคุณภาพนั้นก็พระราชทานคำแนะนำให้ทอให้แน่นเพื่อผ้าจะได้เนียนเรียบ และให้ระมัดระวังเรื่องการย้อมสี ขอให้สีเสมอกันและใช้สีที่มีคุณภาพ สำหรับเส้นไหมที่ใช้ทอ ทรงโปรดให้ใช้ไหมพันธุ์พื้นเมืองทอทั้งเส้นยืนและเส้นพุ่ง โดยมีพระราชดำริว่า เส้นไหมพันธุ์พื้นเมืองนั้นมีลักษณะเหลือบเงาเป็นประกายพิเศษ ทรงโปรดให้ใช้ "ไหมน้อย" ซึ่งเป็นไหมที่สาวจากรังไหมชั้นใน เป็นไหมที่เส้นเล็กละเอียดเรียบไม่เป็นปุ่มปม ทอผ้าแล้วเนื้อผ้าจะเป็นแพรนุ่ม ไม่ยับง่าย (ชัยรัตน์ จันทรศรีวงศ์, 2535 : 32 - 34)

สมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ นอกจากจะทรงส่งเสริมให้ชาวบ้านทอผ้าไหมมัดหมี่ขายแล้ว ยังทรงอนุรักษ์การทอผ้ามัดหมี่ลายโบราณ และพัฒนาลายผ้ามัดหมี่ขึ้นใหม่ให้สวยงามหลากหลายมากขึ้น ทั้งยังทรงนำผ้าไหมมัดหมี่ฝีมือของนักเรียนและสมาชิกศิลปาชีพมาตัดฉลองพระองค์ อันเป็นแบบอย่างแก่ชาวไทย ให้เห็นคุณค่าความงามของผ้ามัดหมี่ กระทั่งเกิดความนิยมในการใช้ผ้าไทยอย่างแพร่หลาย (กองวรรณคดีและประวัติศาสตร์, 2537 : 74 - 75)

นักวิชาการหลายท่านเชื่อว่าผ้าไหมมัดหมี่นั้นนอกจากจะมีเนื้อผ้าที่งดงามแล้ว ลวดลายสีสันของผ้าไหมมัดหมี่ก็ถือว่ามีลักษณะเฉพาะ ลวดลายในการทอผ้าไหมมัดหมี่ ถ่ายทอดกันโดยการสั่งสอนสืบต่อกันมาจากบุคคลในครอบครัว ลวดลายที่ปรากฏบนผ้าไหมมัดหมี่มีทั้งลายดอกไม้และรูปสัตว์ อันล้วนเป็นลวดลายที่ได้จากสิ่งรอบ ๆ ตัวและพบเห็นได้จากธรรมชาติและชีวิตประจำวัน ผนวกกับความสามารถเชิงศิลปะและจินตนาการของช่างทอ (อัมพร ชวนปรีชา, 2533 : 16) ลวดลายต่าง ๆ ของผ้าไหมมัดหมี่ก็เช่น ลายดอกไม้ ลายไก่อู ลายฟองน้ำ ลายสิงห์คู่ ลายไก่คู่ ลายหมากจับ ลายข้าวหลามตัด ลายเครือเถา ลายโคมเจ็ด ลายต้นสนเชิงลายเอี้ย ลายดอกแก้วเชิงลายเอี้ย เป็นต้น อย่างไรก็ดีในปัจจุบันสมเด็จ พระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถทรงให้รวบรวมผ้าไหมมัดหมี่ที่มีลายงดงามไว้ ทั้งทรงให้จัดตั้งเป็นพิพิธภัณฑ์ผ้าไหมมัดหมี่ของมูลนิธิศูนย์ศิลปาชีพในพระที่นั่งอภิเษกดุสิต ณ พระราชวังดุสิต (นิติ กสิโกศล, 2541 : 145 - 146)

ผ้าจกหรือผ้าตีนจก

ผ้าจก เป็นผ้าทอผืนแคบ ๆ อาจทอขึ้นจากฝ้ายหรือไหม หรือผสมผสานกันทั้งฝ้ายและไหมก็ได้ ผ้าชนิดนี้มีลักษณะของการทอและปักผสมผสานกัน อีกทั้งเป็นผ้าที่นิยมนำไปประกอบหรือตกแต่งผ้าผืนใหญ่อีกที โดยเฉพาะผ้านุ่งหรือผ้าซิ่น เมื่อประกอบกันแล้วก็จะเรียกว่า ผ้าซิ่นตีนจก

จก เป็นเทคนิคการทอผ้าให้เกิดลวดลายขึ้นโดยการใช้ไม้ปลายแหลมหรือขนเม่นจัดช้อนด้ายยืนขึ้น แล้วใช้ด้ายสีสอดไปตามรอยช้อนนั้น การสอดด้ายสีต่าง ๆ ไปตามรอยงัดช้อนในจังหวะต่าง ๆ กัน ทำให้เกิดลวดลายคล้ายผ้าปัก การใช้ไม้งัดช้อนขึ้นนี้ หากทำด้วยความชำนาญจะรวดเร็ว มีลักษณะคล้ายเหมือนกับการฉกของงู จึงเรียกว่า จก ซึ่งอาจมาจากคำว่า ฉก ก็เป็นได้ (กมลา กองสุข. 2536 : 11)

ทรงศักดิ์ ปรางค์วัฒนากุล. แพทรีเซีย ซีสแมน (2531 : 25) ได้อธิบายว่า จก เป็นเทคนิคการทำให้เกิดลวดลายบนผืนผ้าด้วยวิธีการเพิ่มด้ายพุ่งพิเศษเข้าไปเป็นช่วง ๆ ไม่ติดต่อกันตลอดหน้ากว้างของผ้า กระทำโดยใช้ไม้ หรือขนเม่นหรือนิ้วมือยก หรือจกเส้นด้ายยืนขึ้นแล้วสอดใส่ด้ายพุ่งพิเศษเข้าไป

อุดม สมพร (2537 : 140) ได้อธิบายว่า จก เป็นคำกริยา เป็นภาษาพื้นบ้านของชาวล้านนา หมายถึง การล้วง ควัก เอาขึ้นมา เช่น จกปลาร้าออกจากไห จกปูออกจากรู

วรรณา วุฒฑะกุล และยุรารัตน์ พันธุ์ยุรา (2537 : 21) : วัฒนะ จูฑะวิภาต (2537 : 77) ได้กล่าวถึง ผ้าจกว่า กรรมวิธีการทอจกเป็นการทอและปักผ้าไปพร้อมๆ กัน โดยแทนที่จะใช้เข็มปักก็ใช้ขนเม่นหรือไม้แหลมค่อย ๆ ทำลวดลายสอดสลับด้วยไหมหรือด้ายสีต่าง ๆ

คำว่า ตีนจก ตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน (2525 : 353)

หมายถึง เชิงซิ่นที่ทอจกกลายโดยใช้ขนเม่น ควักและใช้ด้าย หรือไหมสอดลายแล้วนำมาเย็บติดกับซิ่น เรียกผ้าที่มีเชิงซิ่นเช่นนั้นว่า ผ้าตีนจก

อย่างไรก็ดีการทอซิ่นตีนจกนั้นต้องใช้ความอดทน และความประณีตอย่างยิ่งด้วยเหตุนี้การทอตีนจก กว่าจะทอเสร็จผืนหนึ่งก็ใช้เวลาหลายเดือน หรือข้ามปี (ไม่ได้หมายความว่าใช้เวลาตลอดทั้งวัน แต่ใช้เวลาว่างที่เหลือจากงานประจำ) (สุดแดนวิสุทธิลักษณ์. 2534 : 97) นักวิชาการด้านผ้าหลายท่านจึงจัดให้การทอผ้าจกเป็นสุดยอดหรือครูของการทอผ้า

เชิงซิ่นตีนจก นับได้ว่าเป็นศิลปะพื้นบ้านที่ละเอียดประณีตและซับซ้อน มีความสวยงามเป็นพิเศษ เหนือผ้าพื้นเมืองประเภทอื่น ๆ ทั้งกลวิธี กรมวิธี ต้องอาศัยความมีฝีมือ ความเชี่ยวชาญ ประสบการณ์ ความอุตสาหะวิริยะอย่างสูง ด้วยความวิจิตรบรรจง เหนือผ้าทอพื้นเมืองด้วยกัน คุณค่าในแง่ศิลปะ ลวดลาย และสีสันที่น่าตื่นตา ตื่นใจ ตลอดจนประวัติความเป็นมาของกลุ่มชนผู้ผลิต การสืบทอด การรับและ